Czy Bóg tak chciał?
Często w rozmowach o wierze i Bogu, pojawia się problem cierpienia i niesprawiedliwości. Słyszałam wiele historii, w których utrata wiary miała swój początek w osobistej tragedii. Jest to jeden z najczęstszych powodów odejścia z Kościoła, obok rozczarowania postawą niektórych księży. Człowiek w obliczu trudnych sytuacji, z jakimi się mierzy w trakcie życia, stawia sobie pytanie: Dlaczego tak się stało? Gdzie w tym wszystkim jest Bóg?
Sama kiedyś szukałam odpowiedzi na to pytanie i usłyszałam wtedy: Być może taka była wola Boża względem ciebie. Można sobie dalej dopowiedzieć: „Bóg tak chciał”. Ale czy w takim sposobie myślenia o Bogu nie ma przypadkiem błędu? Dlaczego miałabym sądzić, że Bóg, o którym się mówi, że jest dobry i miłosierny, zesłał na mnie cierpienie lub intencjonalnie do niego dopuścił?
Po tragicznej i nagłej śmierci brata poszłam na rozmowę do księdza, ponieważ nie mogłam sobie z tym wszystkim poradzić. Usłyszałam od niego słowa, które mocno zapadły mi w pamięć, niestety w negatywnym znaczeniu – „być może Bóg zabrał go przed czasem, bo wiedział, że później tak mocno zgrzeszy, że nie będzie mógł zostać zbawionym”.
Nie wierzę w determinizm rozumiany jako przekonanie, że wszystko, co nas spotyka jest z góry zaplanowanym przez Boga scenariuszem, łącznie z naszymi decyzjami i działaniami. Wierzę natomiast w Bożą opatrzność. Rozumiem to w ten sposób, że Bóg nieustannie troszczy się o świat i człowieka, czuwa nad jego życiem oraz kieruje wydarzeniami zgodnie ze swoją wolą i mądrością, w sposób, który jest dla mnie niedostępny do pełnego zrozumienia. Jednocześnie pozostawia człowiekowi wolność wyboru i pozwala, aby rzeczy działy się zgodnie z prawami ustanowionymi w dziele stworzenia. Nie ingeruje w naturalny porządek świata poprzez zmianę ogólnych zasad przyczynowo – skutkowych jego funkcjonowania. Wyjątkiem mogą być jednostkowe wydarzenia, które znajdują się w kontrze do ogólnie poznanych praw natury, przez osoby wierzące klasyfikowane jako cuda. Dodatkowo może działać poprzez natchnienia kierowane do konkretnych osób, które mogą zostać przez nie przyjęte i wypełnione bądź też nie. Jego wszechwiedza o tym, co się wydarzy, nie ogranicza naszej możliwości wyboru. Mimo, że nie rozumiem wszystkiego i wiele rzeczy jest dla mnie tajemnicą, ufam, że Bóg ma to jednak w swoich rękach.
Przyczyny cierpienia
Często cierpienie, jakie nas dotyka jest konsekwencją ludzkich działań i decyzji, ale także praw rządzących naturą.
Idealnym przykładem tego, jak pozornie niepowiązane ze sobą wydarzenia mogą doprowadzić do tragicznych konsekwencji jest sekwencja zdarzeń pokazana w kultowym serialu „Breaking Bad1”.
Główny bohater Walter White spotyka w barze mężczyznę, z którym rozmawia o trudnościach związanych z wychowaniem dzieci i troską o ich dobro. Mężczyzna opowiada o swojej córce uzależnionej od narkotyków. Jako widzowie wiemy, że próbuje ją wyciągnąć z nałogu, jednak Jane postępuje wbrew jego staraniom, w rzeczywisty sposób szkodząc swojemu zdrowiu i życiu.
Pod wpływem tej rozmowy Walt idzie do Jessego, z którym w mojej ocenie łączyła go toksyczna relacja syn – przybrany ojciec. Zastaje go nieprzytomnego, pod wpływem narkotyków i śpiącego obok swojej dziewczyny, Jane. Kobieta w tym samym czasie zaczyna się dusić własnymi wymiocinami. W tej scenie widzimy, jak Walt świadomie nie udziela jej pomocy, pozwalając jej umrzeć. W jego ocenie to Jane ponosi odpowiedzialność za to, że Jesse zaczął brać heroinę.
Wkrótce okazuje się, że Jane jest córką dokładnie tego samego mężczyzny, którego Walt spotkał wcześniej w barze. Kilka tygodni później zrozpaczony ojciec dziewczyny wraca do pracy kontrolera ruchu lotniczego. Przez własny błąd w ocenie sytuacji doprowadza do katastrofy lotniczej, w której ginie setka ludzi.
To świetny przykład efektu motyla. Twórcy serialu skonstruowali niezwykle precyzyjny łańcuch przyczynowo – skutkowy, pokazujący, jak osobista decyzja jednego człowieka uruchamia sekwencje zdarzeń prowadzących do tragedii na dużą skalę. Działanie Waltera nie jest bezpośrednią przyczyną katastrofy. Nie podjął żadnego działania wymierzonego w ich życie, i nie mógł przewidzieć wszystkich skutków swojej decyzji. Nie zmienia to jednak faktu, że jego wybór stał się jednym z ogniw łańcucha zdarzeń, które doprowadziło do ich śmierci.
Tak więc, czy Bóg zaplanował to wydarzenie? Czy można obarczyć Boga odpowiedzialnością za to wydarzenie i cierpienie rodzin ofiar katastrofy? Oczywiście jest to przykład fabularny, ale podobną historię mogłoby napisać życie.
Kolejny przykład można znaleźć w Piśmie Świętym, gdzie czytamy opowieść o 18 ofiarach śmiertelnych wskutek zawalenia się wieży w Siloam2. Jezus wprost mówi, że przyczyn tego zdarzenia nie należy upatrywać w karze za ich grzechy. Była to po prostu tragedia, która dotknęła konkretnych ludzi, a jej przyczyn można szukać w naturalnych i technicznych czynnikach, jak np. osunięcie się ziemi czy wadliwe wykonanie konstrukcji.
Tym samym Jezus zwraca uwagę na istotną prawdę, że nieszczęścia, które nas spotykają, nie muszą być bezpośrednią konsekwencją naszych grzechów, ani nie muszą być znakiem szczególnej kary Bożej. Nie wiemy jednak, co było bezpośrednią przyczyną – Jezus tego nie wyjaśnia wprost. Stawia więc nas przed pewną tajemnicą.
Tajemnica jako granica ludzkiego poznania
I to jest moim zdaniem jeden z głównych problemów przed jakimi staje człowiek. Tajemnica, poczucie, że nie ma się nad wszystkim kontroli. Uświadomienie sobie, że nie wiemy wszystkiego i nie jesteśmy w stanie zapanować nad każdym aspektem naszego życia, ani nad drugim człowiekiem.
Tym samym wchodzimy w tajemnicę wolnej woli człowieka. Jak również samego Boga. Przecież może narzucić się nam pytanie, dlaczego Bóg, skoro jest wszechmocny, nie zapobiegł jakiemuś zdarzeniu?
Lubię zdanie mówiące, że moja wolność kończy się tam, gdzie zaczyna się wolność drugiego człowieka. W sposób analogiczny przenoszę to na samego Boga. Wierzę, że jest wszechmocny i Jego wolność jest nieograniczona oraz że jednocześnie postanawia uszanować wolność ludzi. Bóg do niczego nie zmusza. Daje człowiekowi możliwość kształtowania swojego życia zgodnie ze swoją wolą. Gdyby Bóg nieustannie korygował wszystkie ludzkie decyzje, likwidował ich konsekwencje i zapobiegał każdemu ryzyku, trudno byłoby mówić o rzeczywistej wolności człowieka. Miłość, która nie pozostawia przestrzeni na wolność, może stać się przymusem.
Cytując zdanie z „Forrest Gump” – „Życie jest jak pudełko czekoladek – nigdy nie wiesz, co ci się trafi” dochodzę do wniosku, że z jednej strony jesteśmy wolni, a z drugiej też ograniczeni. Nie wybieramy miejsca urodzenia, rodziny, środowiska, w którym dorastamy, predyspozycji, wielu okoliczności społecznych ani wydarzeń, które mogą radykalnie zmienić nasze życie. Nie wszystko jest też dostępne dla każdego. Nie każdy z nas dostaje takie samo pudełko czekoladek.
A jednak w obrębie tych ograniczeń pozostaje nam pewna przestrzeń wolności. Nasze decyzje podejmujemy w określonych warunkach, na które często nie mamy wpływu lub ten wpływ jest ograniczony. Możemy jednak nadawać kierunek swojemu życiu i aktywnie uczestniczyć w tworzeniu własnego życia, odpowiadając i wykorzystując to, co nam jest dane, zgodnie z naszymi realnymi możliwościami i pragnieniami. Wiąże się to z odpowiedzialnością za swoje wybory, ale również z uznaniem własnych ograniczeń.
Bardzo trafnie ujmuje to znana modlitwa, której autorem jest amerykański teolog protestancki Reinhold Niebuhr (1892–1971) : „Boże, użycz mi pogody ducha, abym godził się z tym, czego nie mogę zmienić, odwagi, abym zmieniał to, co mogę zmienić, i mądrości, abym odróżniał jedno od drugiego.” Jak również kojarzy mi się od razu inne zdanie, zgodnie z tradycją przypisywane jezuicie św. Ignacemu Loyoli, „Módl się, jakby wszystko zależało od Boga, działaj, jakby wszystko zależało od ciebie”.
Myśląc dalej o wolności człowieka i odpowiedzialności za swoje życie, przypomina mi się opowieść, jaką można odnaleźć w tradycji rabinicznej3. Porusza ona również kwestię Bożej wiedzy o przyszłości.
Ezechiasz, który dzięki natchnieniu miał zobaczyć, że jego przyszli synowie będą niegodziwi, postanawia w ogóle nie mieć dzieci. Rzeczywiście, jego syn Manasses, dopuścił się wielu ciężkich grzechów i odszedł od Boga. Kiedy Ezechiasz zachorował, prorok Izajasz oznajmił mu, że umrze, a następnie wyjaśnił, że jedną z przyczyn tego wyroku był brak potomstwa, ponieważ król nie wypełnił obowiązku prokreacji.
Ezechiasz tłumaczył, że świadomie zrezygnował z posiadania dzieci, ponieważ wiedział, jakie będą ich przyszłe losy. Izajasz odpowiedział mu jednak, aby nie zajmował się tajemnicami Boga, lecz wypełniał to, do czego został powołany, pozostawiając Bogu decyzję o dalszym biegu wydarzeń. Wówczas Ezechiasz poprosił proroka o rękę jego córki, mając nadzieję, że dzięki ich wspólnym zasługom ich potomstwo będzie dobre.
Historia kończy się ważnym przesłaniem króla, który odwołuje się do tradycji przekazanej mu przez przodków: nawet jeśli człowiekowi miecz spoczywa na szyi, nie powinien rezygnować z modlitwy i nadziei na Boże miłosierdzie.
Z dalszej historii wiemy, że Manasses znalazł się w genealogii Jezusa.
Człowiek nie powinien więc rezygnować z podejmowania decyzji i wypełniania swoich obowiązków tylko dlatego, że wydaje mu się, iż zna przyszłość. Trzeba mieć świadomość , że ludzkie poznanie ma granice.
Być może jedną z najważniejszych umiejętności człowieka wierzącego jest pogodzenie dwóch rzeczy: zaufania Bogu i zgody na to, że nie wszystko będzie dla niego zrozumiałe.
Nie wszystko, co dzieje się w naszym życiu, jest naszym wyborem. Nie na wszystko mamy wpływ. Nie wszystko potrafimy zrozumieć. Ale nawet w świecie pełnym nieprzewidywalności możemy zachować wolność miłości, odpowiedzialności i zaufania.
1 “Breaking Bad” sezon 2
2 Łk 13, 4-5
3 Źródło opowieści: Talmud Babiloński, Berachot 10a, fragmenty 28–31
